Social Return: mooie eis op papier, chaos in de praktijk

·

Social return klinkt goed. De overheid schrijft voor dat aannemers een deel van de opdrachtwaarde inzetten voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Jij als sociaal ondernemer denkt: eindelijk, een kans. Maar dan begin je aan het aanbestedingstraject en kom je erachter dat de regels per gemeente verschillen, dat de definitie van “social return” nergens hetzelfde is, en dat jij als kleine aanbieder drie keer zoveel papier moet invullen als een grote uitzendpartij met een aparte compliance-afdeling. Welkom in de wereld van social return bij aanbestedingen.

Wat social return eigenlijk belooft

Het idee achter social return is simpel: als een gemeente of ministerie een grote opdracht gunt, eisen ze dat de opdrachtnemer een percentage van de aanneemsom terugstopt in maatschappelijke meerwaarde. Dat percentage ligt vaak rond de vijf procent, maar ik heb ook twee procent en tien procent gezien, afhankelijk van wie de opdrachtgever is en hoe ambitieus de wethouder zich voelt.

In theorie is dit precies waar ik op zit te wachten. Ik run een bedrijf met mensen die zonder begeleiding niet aan het werk komen. Ik heb de infrastructuur, de begeleiders, de werkplekken. Als een grote aannemer zijn social return-verplichting wil invullen, zou hij bij mij moeten zijn. Plaatsing, begeleiding, rapportage — ik lever het allemaal.

Maar in de praktijk werkt het anders. Grote opdrachtnemers hebben al een netwerk van partijen waarmee ze werken. Ze bellen een uitzendbureau dat ook “social return-trajecten” aanbiedt. Dat uitzendbureau plaatst iemand voor zes weken, schrijft een mooi verslag, en de verplichting is afgevinkt. Of ze tellen een bestaande stagiair mee die er toch al zat. Ik overdrijf niet. Dit zijn dingen die ik zelf heb meegemaakt of die collega’s mij hebben verteld.

De cijfers die niemand wil zien

Laten we het even concreet maken, want mooie woorden zonder cijfers zijn precies wat ik niet wil schrijven.

Stel: een gemeente gunt een IT-dienstverlener een contract van twee miljoen euro. De social return-eis is vijf procent. Dat is honderdduizend euro die “maatschappelijk” besteed moet worden. Klinkt als veel. Maar hoe die honderdduizend euro wordt berekend, verschilt per gemeente. Sommigen rekenen met loonkosten. Anderen met een fictief uurtarief van tien euro, ongeacht wat iemand werkelijk kost. Weer anderen accepteren alleen “nieuwe” plaatsingen, niet het begeleiden van mensen die al in dienst zijn.

In mijn eigen boekhouding zie ik wat begeleiding werkelijk kost. Een medewerker met een arbeidsbeperking kost mij — naast het brutoloon — gemiddeld zo’n acht- tot tienduizend euro per jaar aan extra begeleidingstijd, administratie en aanpassingen op de werkplek. Dat zijn reële kosten. Als een opdrachtgever mij vraagt om een social return-traject in te vullen tegen een fictief tarief van tien euro per uur, dek ik die kosten nooit. Ik draai dan feitelijk bij voor de social return-verplichting van iemand anders.

Toch doen sociaal ondernemers dit soort trajecten. Deels omdat ze geloven in de missie. Deels omdat ze hopen op een langere samenwerking. En deels omdat ze de opdracht nodig hebben om hun mensen aan het werk te houden. Dat laatste is eerlijk gezegd het meest eerlijke antwoord.

De overheid heeft geprobeerd om social return te standaardiseren. Op de website van de Rijksoverheid vind je richtlijnen over hoe social return bij aanbestedingen toegepast kan worden, inclusief de zogenaamde SROI-methode (Social Return on Investment). Maar die richtlijnen zijn niet bindend voor gemeenten. Elke gemeente mag zijn eigen invulling kiezen. En dat doen ze dus ook.

Wat je dan krijgt is een lappendeken. In de ene gemeente telt een werkervaringsplaats van twaalf weken mee als volwaardige social return-invulling. In de andere gemeente moet je minimaal zes maanden aantoonbare begeleiding leveren met tussentijdse rapportages. Als je in meerdere regio’s werkt, houd je per gemeente een aparte administratie bij met aparte definities en aparte formulieren. Mijn administrateur heeft er een aparte map voor aangemaakt. Dat is geen grap.

En dan de controle. Wie checkt of de social return-verplichting echt is nagekomen? In veel gemeenten is dat de inkoopafdeling, die ook de rest van het contract beheert. Die mensen zijn goed in inkoop, maar niet altijd in het beoordelen van begeleidingstrajecten. Ik heb meegemaakt dat een verslag van drie A4’tjes zonder enige onderbouwing werd geaccepteerd, terwijl ik voor een vergelijkbare opdracht twaalf pagina’s met urenstaten, voortgangsrapportages en een eindverslag moest aanleveren. Niet omdat de ene gemeente strenger is dan de andere, maar omdat het van de individuele ambtenaar afhing.

Wat er echt beter kan — en wat jij er zelf aan doet

Ik ben niet van nature een klager. Of nou ja, een beetje wel. Maar ik schrijf dit niet om stoom af te blazen. Ik schrijf dit omdat ik denk dat er concrete dingen zijn die beter kunnen, en omdat ik merk dat veel sociaal ondernemers dezelfde frustraties hebben maar ze niet hardop uitspreken omdat ze bang zijn opdrachten te verliezen.

Dus: wat kan er beter?

Standaardiseer de definitie. Eén landelijke definitie van wat telt als social return, met minimale eisen waaraan elke gemeente zich houdt. Gemeenten mogen aanscherpen, maar niet afwijken naar beneden. Nu is het andersom: elke gemeente verzint zijn eigen minimum.

Reken eerlijk. Stop met fictieve uurtarieven die niets met de werkelijkheid te maken hebben. Als je wilt dat sociaal ondernemers duurzame trajecten aanbieden, moet de vergoeding kostendekkend zijn. Anders subsidieer je als sociaal ondernemer feitelijk de social return-verplichting van een commerciële partij. Dat is een rare constructie.

Maak controle serieus. Laat de inhoudelijke beoordeling van social return-trajecten doen door mensen die er verstand van hebben. Dat hoeven geen ambtenaren te zijn. Er zijn onafhankelijke partijen die dit kunnen toetsen. Gebruik ze.

Beloon continuïteit. Een plaatsing van zes weken lost niets op. Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt hebben tijd nodig. Begeleiding. Herhaling. Fouten maken en het opnieuw proberen. Als je social return serieus neemt, beloon je trajecten van minimaal een jaar, niet van zes weken.

Geef kleine aanbieders een eerlijke kans. De aanbestedingsregels zijn geschreven voor grote partijen. Kleine sociaal ondernemers haken af op de administratieve last, niet op de inhoud. Maak het makkelijker om als onderaannemer mee te doen zonder een volledig aanbestedingsdossier te moeten samenstellen.

Wat kun jij zelf doen als je in deze wereld opereert? Een paar dingen die ik heb geleerd:

  • Vraag altijd vooraf hoe de opdrachtgever social return definieert en laat dat schriftelijk vastleggen. Niet in een e-mail, maar in de overeenkomst.
  • Bereken je werkelijke kosten per traject en wees daar transparant over. Als een tarief niet kostendekkend is, zeg dat dan. Niet agressief, maar gewoon zakelijk.
  • Bouw relaties op met inkopers die begrijpen wat je doet. Dat kost tijd, maar het scheelt later veel gedoe.
  • Rapporteer consequent, ook als het niet verplicht is. Laat zien wat je doet. Niet voor de mooi, maar omdat het de enige manier is om te bewijzen dat jouw aanpak werkt.
  • Sluit je aan bij brancheorganisaties of netwerken van sociaal ondernemers die lobbyen voor betere regelgeving. Individueel heb je weinig stem. Collectief iets meer.

En dan nog iets, iets wat ik mezelf ook regelmatig moet herinneren: je kunt niet alle opdrachten aannemen. Soms is een social return-traject zo slecht geprijsd en zo zwaar in administratie dat het je bedrijf meer kost dan het oplevert. Dan is nee zeggen de verstandigste bedrijfsbeslissing. Ook al voelt het als verraad aan de missie.

Dat laatste is de spanning waar ik elke keer weer in zit. Mijn bedrijf bestaat om mensen aan het werk te helpen. Maar als ik opdrachten aanneem die me geld kosten, kan ik uiteindelijk niemand meer aan het werk helpen. Financiële duurzaamheid is geen luxe voor sociaal ondernemers. Het is een voorwaarde.

Tot slot

Social return is een goed idee met een slechte uitvoering. De intentie klopt: als de overheid grote opdrachten uitgeeft, is het logisch dat daar een maatschappelijke tegenprestatie tegenover staat. Maar de uitvoering is versnipperd, de tarieven zijn vaak onrealistisch, en de controle is te vrijblijvend.

Als sociaal ondernemer sta je in dit systeem op twee gedachten. Je wilt meedoen, want de opdrachten zijn er en de mensen die je begeleidt hebben werk nodig. Maar je wilt niet meedoen als de spelregels zo scheef zijn dat je structureel verlies draait op de trajecten die je uitvoert.

Mijn advies: doe mee, maar doe het met open ogen. Reken je kosten door. Stel vragen. Leg afspraken vast. En als een opdracht niet klopt, zeg dat dan hardop. Niet als activisme, maar als gewone zakelijkheid. Want dat is uiteindelijk ook wat sociaal ondernemen is: een bedrijf runnen dat het goed doet én het goed blijft doen.

Meer om te lezen