Wat is een sociale onderneming eigenlijk? En waarom maakt die vraag uit voor je boekhouding

·

Wat is een sociale onderneming eigenlijk? En waarom maakt die vraag uit voor je boekhouding

Je hoort het woord steeds vaker: sociale onderneming. Gemeenten gebruiken het in aanbestedingsteksten, subsidieformulieren vragen erom, en op netwerkbijeenkomsten introduceert iedereen zichzelf ermee. Maar wat betekent het precies? En nog belangrijker: wat betekent het voor jou als je er daadwerkelijk één runt? Want de definitie die je kiest, heeft directe gevolgen voor hoe je je bedrijf inricht, hoe je je kosten verantwoordt en of je überhaupt in aanmerking komt voor bepaalde regelingen.

De definitie is minder simpel dan je denkt

Een sociale onderneming is een bedrijf dat maatschappelijke doelen nastreeft via commerciële activiteiten. Dat klinkt helder, maar zodra je begint met invullen, merk je dat de grenzen fuzzy zijn. Is een bakkerij die één persoon met een beperking in dienst heeft een sociale onderneming? Of een IT-bedrijf dat vijf procent van zijn winst doneert aan een goed doel? Technisch gezien kunnen beide zichzelf zo noemen.

De term is niet wettelijk beschermd in Nederland. Dat is precies het probleem. Iedereen mag het zeggen, niemand hoeft het te bewijzen. Op de Nederlandstalige Wikipedia-pagina over sociale ondernemingen staat een definitie die aansluit bij de Europese benadering: een onderneming waarbij het maatschappelijk doel leidend is, de winst grotendeels wordt hergeïnvesteerd en de governance transparant is. Dat zijn drie criteria die al een stuk scherper zijn dan wat de meeste zelfverklaarde sociale ondernemers in de praktijk laten zien.

Ik hanteer die drie criteria als intern kompas. Niet omdat ik een certificaat wil halen, maar omdat het me dwingt om eerlijk te zijn over wat ik doe en waarom.

Wat het betekent voor je verdienmodel

Als je maatschappelijk doel leidend is, dan moet je dat terugzien in je verdienmodel. Niet als bijlage bij je jaarverslag, maar in de structuur van je inkomsten. Bij mij betekent dat concreet: een deel van mijn omzet komt uit loonkostensubsidies en andere regelingen die gekoppeld zijn aan het in dienst hebben van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Zonder die mensen, geen subsidie. Zonder die subsidie, geen sluitende begroting.

Dat klinkt misschien kwetsbaar, en dat is het ook. Maar het is eerlijker dan doen alsof je volledig marktconform opereert terwijl je ondertussen puilt van de overheidsbijdragen. Veel bedrijven die zichzelf sociaal noemen, doen precies dat: ze cashen de regelingen en presenteren zichzelf daarna als bewijs dat sociale ondernemingen gewoon commercieel kunnen functioneren. Dat klopt niet. De subsidie is onderdeel van het model, niet een opstapje ernaartoe.

Wat ik mijn klanten altijd uitleg: je dienst of product moet goed genoeg zijn om op kwaliteit te worden gekocht. De maatschappelijke meerwaarde is geen verkoopargument richting de klant, maar een verantwoording richting de samenleving die meebetaalt via de regelingen.

Social return en aanbestedingen: kans of papierwinkel?

Als je werkt met mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, kom je vroeg of laat in aanraking met social return on investment, afgekort SROI. Gemeenten en provincies verplichten opdrachtnemers steeds vaker om een percentage van de aanneemsom te besteden aan social return. Dat kan via het inzetten van mensen uit bepaalde doelgroepen, via stages, of via samenwerking met erkende sociale ondernemingen.

In theorie is dit een mooie kans. In de praktijk is het vaak een bureaucratisch moeras. Je moet aantonen wie je in dienst hebt, welke doelgroep ze vertegenwoordigen, hoeveel uur ze hebben gewerkt en wat dat bijdraagt aan de SROI-verplichting van de opdrachtgever. Dat vraagt om administratie die niet vanzelf bij je bedrijfsvoering past.

Wat ik heb geleerd: bouw die administratie van tevoren in, niet achteraf. Zorg dat je HR-systeem de gegevens bijhoudt die aanbesteders later opvragen. En wees realistisch over welke aanbestedingen bij je passen. Niet elke opdracht met een SROI-clausule is een kans voor jou. Soms is de verplichting zo geformuleerd dat je er als kleine sociale onderneming niet aan kunt voldoen, simpelweg omdat de schaal niet klopt.

Winst en doel: bijten ze elkaar?

Dit is de vraag die ik het vaakst krijg, en ook de vraag waarbij ik het meest mijn tanden op stuk bijt. Het korte antwoord: nee, ze bijten elkaar niet, maar ze schuren wel. En die schuring is nuttig.

Als je winst maakt, kun je investeren in betere begeleiding, betere werkplekken en meer mensen in dienst nemen. Winst is geen bewijs dat je je doel hebt losgelaten. Maar winst die structureel ten koste gaat van je medewerkers, van de begeleiding die ze nodig hebben of van de kwaliteit van je dienstverlening, dat is een ander verhaal.

Ik hanteer een simpele vuistregel: als ik een bezuiniging overweeg, kijk ik eerst of die bezuiniging de kern van mijn maatschappelijk doel raakt. Begeleiding, werkplekaanpassing, extra tijd voor inwerken — dat zijn geen luxe-uitgaven, dat zijn de productiekosten van een sociale onderneming. Snij je daarin, dan snij je in je bestaansrecht.

Tegelijkertijd: sentimenteel boekhouden werkt niet. Als een activiteit structureel verlies draait en je kunt niet aantonen dat het verlies wordt gecompenseerd door maatschappelijke waarde die elders terugkomt, dan moet je die activiteit heroverwegen. Goede intenties zijn geen vervanging voor een gezonde cashflow.

Hoe je je eigen definitie scherp houdt

Terug naar het begin: de definitie van sociale onderneming is niet wettelijk vastgelegd, maar dat betekent niet dat je er zelf geen scherpe invulling aan kunt geven. Ik doe dat aan de hand van drie vragen die ik mezelf jaarlijks stel.

  • Wie profiteert er van mijn bedrijf? Niet in abstracte zin, maar concreet: hoeveel mensen met afstand tot de arbeidsmarkt hebben dit jaar via mijn bedrijf betaald werk gehad, en hoeveel uur?
  • Waar gaat de winst naartoe? Welk deel is hergeïnvesteerd in het maatschappelijk doel, en welk deel is naar mij als ondernemer gegaan? Beide mogen, maar de verhouding moet je kunnen uitleggen.
  • Zou een buitenstaander mijn bedrijf herkennen als sociale onderneming? Niet op basis van mijn verhaal, maar op basis van mijn cijfers?

Die laatste vraag is de scherpste. Want verhalen zijn makkelijk. Cijfers niet.

Als je deze vragen niet kunt beantwoorden, of als je ze liever niet beantwoordt, dan is dat informatie op zich. Niet als oordeel, maar als richting. Misschien ben je nog onderweg. Misschien is je model nog niet zo ingericht dat het de definitie ondersteunt. Dat kan. Maar wees dan eerlijk over waar je staat, in plaats van een label te gebruiken dat je (nog) niet kunt waarmaken.

Tot slot

De vraag wat een sociale onderneming is, is geen academische vraag. Het is een vraag die doorwerkt in je subsidieaanvragen, je aanbestedingskansen, je personeelsbeleid en je eigen motivatie om door te gaan als het tegenzit. Hoe scherper je die vraag voor jezelf beantwoordt, hoe steviger je staat — tegenover opdrachtgevers, tegenover subsidieverstrekkers en tegenover jezelf. Mooie woorden heb je genoeg gehoord. Zorg dat je cijfers het verhaal vertellen.

Meer om te lezen